第二章 导数与微分#
§2.1 函数的导数#
设 \(f(x) = ax^2 + bx + c\), 用定义求 \(f'(x)\).
求曲线 \(y = 2^x\) 在点 \((1, 2)\) 处的切线方程和法线方程.
\(y = 2^x\) 的导函数为 \(y' = 2^x \ln 2\), 所以在点 \((1, 2)\) 处切线斜率, 即该点处的导数值为 \(y'|_{x=1} = 2 \ln 2\). 所以切线方程为 \(y - 2 = 2 \ln 2 (x - 1)\), 即 \(y = 2 \ln 2 x - 2 \ln 2 + 2\).
法线的斜率为 \(-\frac{1}{2 \ln 2}\), 所以法线方程为 \(y - 2 = -\frac{1}{2 \ln 2} (x - 1)\), 即 \(y = -\frac{1}{2 \ln 2} x + \frac{1}{2 \ln 2} + 2\).
函数 \(f(x) = \begin{cases} a \sin x, & x \leqslant 0 \\ e^x + b, & x > 0 \end{cases}\) 可导, 求 \(a, b\).
\(f(x)\) 在 \(x = 0\) 处可导, 所以 \(f(x)\) 在 \(x = 0\) 处连续, 即 \(a \sin 0 = e^0 + b\), 解得 \(b = -1\).
\(f'_{-}(0) = a \cos 0 = a\), \(f'_{+}(0) = e^0 = 1\), 所以 \(a = 1\).
已知函数可导, 将下列极限用导数表示出来:
(3). 设 \(f(0) = 0\), 求 \(\lim_{h \to 0} \frac{f(h)}{h}\).
讨论函数在 \(x = 0\) 处的可导性:
(2). \(f(x) = \begin{cases} x^2 \cos \dfrac{1}{x}, & x \ne 0 \\ 0, & x = 0 \end{cases}\).
首先, \(f(x)\) 在 \(x = 0\) 处连续, 因为 \(\lim\limits_{x \to 0} f(x) = \lim\limits_{x \to 0} x^2 \cos \dfrac{1}{x} = 0 = f(0)\). 接下来考虑 \(f(x)\) 在 \(x = 0\) 处的左右导数是否相等:
所以 \(f'(0) = 0\), \(f(x)\) 在 \(x = 0\) 处可导.
§2.2 函数的求导法则#
求下列函数的导数:
(2). \(y = x^5 \left( \dfrac{1}{x} + \sqrt{x} \right)\); (4) \(y = (1 + \tan x) \ln x\);
(6). \(y = e^x (x^3 - 3x^2 + 6x - 6)\); (8). \(y = \dfrac{\cos x}{1 + \ln x}\);
(10). \(y = \dfrac{1 + \ln x}{x^2}\); (12). \(y = \dfrac{1 - x}{1 + x}\);
(14). \(y = \dfrac{2\sec x}{1 + x^2}\).
(2).
(4).
(6).
(8).
(10).
(12).
(14).
求函数在给定点的导数
(1). \(y = \sin x + \cos x\), 求 \(y'|_{x = \frac{\pi}{4}}\);
(3). \(y = \dfrac{x + \sqrt{x}}{1 + \sqrt{x}}\), 求 \(y'|_{x = 1}\);
(5). 设 \(\varphi(x)\) 是连续函数, \(f(x) = (1 - x^2) \varphi(x)\), 求 \(f'(1)\).
(1). \(y' = \cos x - \sin x\), 所以 \(y'|_{x = \frac{\pi}{4}} = \cos \frac{\pi}{4} - \sin \frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2} - \frac{\sqrt{2}}{2} = 0\).
(3). \(y' = \left( \dfrac{\sqrt{x} (1 + \sqrt{x})}{1 + \sqrt{x}} \right)' = \left( \sqrt{x} \right)' = \dfrac{1}{2 \sqrt{x}}\), 所以 \(y'|_{x = 1} = \dfrac{1}{2}\).
(5). 由于 \(\varphi\) 只是连续函数, 不知道是否可导, 所以需要用定义求 \(f(x) = (1 - x^2) \varphi(x)\) 的导数
上式代 \(x = 1\) 有 \(f'(1) = \lim\limits_{\Delta x \to 0} 0 - 2 \cdot 1 \cdot \varphi(1) = -2 \varphi(1)\).
求曲线 \(y = x - \dfrac{1}{x}\) 在与坐标轴交点处的切线方程和法线方程.
先求曲线与坐标轴交点. 由于曲线在 \(x = 0\) 处无定义, 即与 \(y\) 轴无交点, 所以只需求 \(x\) 轴交点. 曲线与 \(x\) 轴交点为 \(x - \dfrac{1}{x} = 0\), 解得 \(x = \pm 1\), 所以曲线与坐标轴交点为 \((-1, 0)\) 和 \((1, 0)\).
曲线 \(y = x - \dfrac{1}{x}\) 的导函数为 \(y' = 1 + \dfrac{1}{x^2}\), 所以在点 \((-1, 0)\) 处切线斜率, 即该点处的导数值为 \(y'|_{x=-1} = 1 + \dfrac{1}{(-1)^2} = 2\), 所以切线方程为 \(y - 0 = 2 (x + 1)\), 即 \(y = 2x + 2\); 法线的斜率为 \(-\dfrac{1}{2}\), 所以法线方程为 \(y - 0 = -\dfrac{1}{2} (x + 1)\), 即 \(y = -\dfrac{1}{2} x - \dfrac{1}{2}\). 类似可求得曲线在点 \((1, 0)\) 处的切线方程为 \(y = 2x - 2\), 法线方程为 \(y = -\dfrac{1}{2} x + \dfrac{1}{2}\).
求下列函数的导数:
(2). \(y = \sin x^5\); (4). \(y = e^{\cos 2x}\);
(6). \(y = \sin (nx) \sin^n x\); (8). \(y = \arctan \dfrac{1 + x}{1 - x}\).
(2). \(y' = \cos x^5 \cdot 5x^4\).
(4). \(y' = e^{\cos 2x} \cdot (-\sin 2x) \cdot 2 = -2 e^{\cos 2x} \sin 2x\).
(6).
(8). \(y' = \dfrac{1}{1 + \left( \dfrac{1 + x}{1 - x} \right)^2} \cdot \dfrac{(1 - x) + (1 + x)}{(1 - x)^2} = \dfrac{2}{(1 - x)^2 + (1 + x)^2} = \dfrac{1}{1 + x^2}\).
§2.3 高阶导数#
求下列函数的二阶导数:
(2). \(y = \ln (x + \sqrt{x^2 + 4})\);
(4). \(y = \ln (x^2 + 1)\);
(6). \(y = \sin 2x\).
(2).
(4).
(6).
若 \(f(x)\) 的二阶导数存在, 求下列函数 \(y\) 的二阶导数 \(\dfrac{\mathrm{d}^2 y}{\mathrm{d} x^2}\):
(2). \(y = \ln f(x)\).
验证函数关系式:
(2). \(y = \dfrac{x - 3}{x - 4}\) 满足关系式 \(2y'^2 = (y - 1) y''\).
所以
所以 \(2y'^2 = (y - 1) y''\).
求下列函数的高阶导数:
(2). \(y = x (e^{x} + e^{-x})\), 求 \(y^{(99)}\).
所以可以猜测 \(y^{(n)} = n(e^x + (-1)^{n - 1} e^{-x}) + x (e^x + (-1)^n e^{-x})\), 用数学归纳法证明:
所以 \(y^{(n)} = n(e^x + (-1)^{n - 1} e^{-x}) + x (e^x + (-1)^n e^{-x})\). 令 \(n = 99\) 有
另解: 利用 Leibniz 公式 \((uv)^{(n)} = \sum\limits_{k = 0}^n C_n^k u^{(k)} v^{(n - k)}\), 有
因此 \(y^{(99)} = 99(e^x + (-1)^{98} e^{-x}) + x (e^x + (-1)^{99} e^{-x}) = 99(e^x + e^{-x}) + x (e^x - e^{-x})\).
§2.4 隐函数与参数方程所确定的函数的导数#
求下列隐函数所确定的函数的导数:
(1). \(x^3 + y^3 - 3xy = 0\);
(3). \(e^{x + y} - xy = 1\);
(5). \(y = \tan (x + y)\).
(1). 方程两边对 \(x\) 求导有 \(3 x^2 + 3 y^2 y' - 3 (x y' + y) = 0\), 所以 \(y' = \dfrac{y - x^2}{y^2 - x}\).
(3). 方程两边对 \(x\) 求导有 \(e^{x + y} (1 + y') - y - xy' = 0\), 所以 \(y' = \dfrac{y - e^{x + y}}{e^{x + y} - x} = \dfrac{y - xy - 1}{1 + xy -x}\).
(5). 方程两边对 \(x\) 求导有 \(y' = \dfrac{1}{\cos^2 (x + y)} (1 + y')\), 所以 \(y' = \dfrac{1}{\cos^2 (x + y) - 1} = -\dfrac{1}{\sin^2 (x + y)}\).
\(y = 1 + x e^y\), 求 \(y'|_{x = 0}, y''|_{x = 0}\).
首先将 \(x = 0\) 代入方程 \(y = 1 + x e^y\) 得 \(y|_{x = 0} = 1\).
方程 \(y = 1 + x e^y\) 两边对 \(x\) 求导有 \(y' = e^y + x e^y y'\), 所以 \(y' = \dfrac{e^y}{1 - x e^y}\). 所以 \(y'|_{x = 0} = e^{1} = e\).
\(y' = \dfrac{e^y}{1 - x e^y} = \dfrac{e^y}{2 - y}\) 两边对 \(x\) 求二阶导有
将 \(y|_{x = 0} = 1\) 和 \(y'|_{x = 0} = e\) 代入上式得 \(y''|_{x = 0} = \dfrac{3 e^2 - e^2}{(1 - 0)^2} = 2 e^2\).
用对数求导法求下列导数:
(1). \(y = x^x\).
(2). \(\displaystyle y = \sqrt[\leftroot{-3}\uproot{15}3]{\dfrac{(x + 1) (x^2 + 2)}{x (2x - 1)^2}}\).
(1). 由于 \(\ln y = \ln x^x = x \ln x\), 所以 \(y' = (x \ln x)' \cdot y = (\ln x + 1) x^x\).
(2). 由于
所以
设参数方程为 \(\begin{cases} x = e^t \sin t \\ y = e^t \cos t \end{cases}\),
(1). 求曲线在 \(t = \dfrac{\pi}{3}\) 处的切线方程和法线方程;
(2). 验证函数满足关系式 \(\dfrac{d^2 y}{\mathrm{d} x^2} (x + y)^2 = 2 \left( x \dfrac{\mathrm{d} y}{\mathrm{d} x} - y \right)\).
(1). \(\dfrac{\mathrm{d} y}{\mathrm{d} x} = \left. \left( \dfrac{\mathrm{d} y}{\mathrm{d} t} \right) \right/ \left( \dfrac{\mathrm{d} x}{\mathrm{d} t} \right) = \dfrac{e^t \cos t - e^t \sin t}{e^t \sin t + e^t \cos t} = \dfrac{\cos t - \sin t}{\sin t + \cos t}\). 曲线在 \(t = \dfrac{\pi}{3}\) 处的切线斜率为 \(\left. \dfrac{\mathrm{d} y}{\mathrm{d} x} \right|_{t = \dfrac{\pi}{3}} = \dfrac{\dfrac{1}{2} - \dfrac{\sqrt{3}}{2}}{\dfrac{\sqrt{3}}{2} + \dfrac{1}{2}} = \sqrt{3} - 2\). 曲线在 \(t = \dfrac{\pi}{3}\) 处过点 \((e^{\frac{\pi}{3}} \sin \frac{\pi}{3}, e^{\frac{\pi}{3}} \cos \frac{\pi}{3})\), 所以切线方程为 \(y - e^{\frac{\pi}{3}} \cos \frac{\pi}{3} = (\sqrt{3} - 2) (x - e^{\frac{\pi}{3}} \sin \frac{\pi}{3})\), 即 \(y = (\sqrt{3} - 2) x + e^{\frac{\pi}{3}} (\sqrt{3} - 1)\).
法线斜率为 \(-\dfrac{1}{\sqrt{3} - 2}\), 所以法线方程为 \(y - e^{\frac{\pi}{3}} \cos \frac{\pi}{3} = -\dfrac{1}{\sqrt{3} - 2} (x - e^{\frac{\pi}{3}} \sin \frac{\pi}{3})\), 即 \(y = (2 + \sqrt{3}) x - e^{\frac{\pi}{3}} (1 + \sqrt{3})\).
(2). 由于 \(\dfrac{\mathrm{d} y}{\mathrm{d} x} = \dfrac{\cos t - \sin t}{\cos t + \sin t}\), 所以
所以
于是有 \(\dfrac{d^2 y}{\mathrm{d} x^2} (x + y)^2 = 2 \left( x \dfrac{\mathrm{d} y}{\mathrm{d} x} - y \right)\).
§2.5 函数的微分#
已知 \(y = x^2 + 1\), 计算在 \(x = 1\) 点处当 \(\Delta x = 0.1\) 和 \(0.01\) 时的 \(\Delta y\) 和 \(\mathrm{d} y\).
函数 \(y = x^2 + 1\) 的微分为 \(\mathrm{d} y = 2x \mathrm{d} x\), 所以当 \(x = 1\) 时 \(\mathrm{d} y = 2 \mathrm{d} x\).
当 \(\Delta x = 0.1\) 时, \(\Delta y = f(1 + 0.1) - f(1) = 2.21 - 2 = 0.21, \mathrm{d} y = 2 \cdot 0.1 = 0.2\).
当 \(\Delta x = 0.01\) 时, \(\Delta y = f(1 + 0.01) - f(1) = 2.0201 - 2 = 0.0201, \mathrm{d} y = 2 \cdot 0.01 = 0.02\).
求下列函数的微分:
(1). \(y = x^2 + \sqrt{x}\);
(3). \(y = e^{x^2 + x}\);
(5). \(y = \ln (1 + x^2)\);
(7). \(y = \arctan \dfrac{1 - x}{1 + x}\);
(9). \(x^3 + y^3 -3x^2y - 3y^2x = 4a^2\).
(1). \(\mathrm{d} y = 2x \mathrm{d} x + \dfrac{1}{2 \sqrt{x}} \mathrm{d} x = (2x + \dfrac{1}{2 \sqrt{x}}) \mathrm{d} x\).
(3). \(\mathrm{d} y = (2x + 1) e^{x^2 + x} \mathrm{d} x\).
(5). \(\mathrm{d} y = \dfrac{2x}{1 + x^2} \mathrm{d} x\).
(7). \(\left( \arctan\dfrac{1 - x}{1 + x} \right)' = \dfrac{1}{1 + \left( \dfrac{1 - x}{1 + x} \right)^2} \cdot \dfrac{-(1 + x) - (1 - x)}{(1 + x)^2} = \dfrac{-1}{1 + x^2}\), 所以 \(\mathrm{d} y = \dfrac{1}{1 + x^2} \mathrm{d} x\).
(9). 对等式两边求微分有 \(3x^2 \mathrm{d} x + 3y^2 \mathrm{d} y - 6xy \mathrm{d} x - 3x^2 \mathrm{d} y - 6xy \mathrm{d} y - 3y^2 \mathrm{d} x = 0\), 所以 \((y^2 - 2xy - x^2) \mathrm{d} y = (2xy - x^2 + y^2) \mathrm{d} x\), 即有 \(\mathrm{d} y = \dfrac{y^2 + 2xy - x^2}{y^2 - 2xy + x^2} \mathrm{d} x\).
将适当的函数填入括号中, 使得下列等式成立:
(2). \(\mathrm{d} (\quad) = \dfrac{1}{x^2} \mathrm{d} x\);
(4). \(\mathrm{d} (\quad) = e^{-2x} \mathrm{d} x\);
(6). \(\mathrm{d} (\quad) = \dfrac{\arctan x}{x^2 + 1} \mathrm{d} x\).
(2). 由于 \(\left( \dfrac{1}{x} \right)' = -\dfrac{1}{x^2}\), 所以 \(\mathrm{d} \left( -\dfrac{1}{x} + C \right) = \dfrac{1}{x^2} \mathrm{d} x\).
(4). 由于 \(\left( -\dfrac{1}{2} e^{-2x} \right)' = e^{-2x}\), 所以 \(\mathrm{d} \left( -\dfrac{1}{2} e^{-2x} + C \right) = e^{-2x} \mathrm{d} x\).
(6). 由于 \(\left( \dfrac{1}{2} \arctan^2 x \right)' = \dfrac{\arctan x}{x^2 + 1}\), 所以 \(\mathrm{d} \left( \dfrac{1}{2} \arctan^2 x + C \right) = \dfrac{\arctan x}{x^2 + 1} \mathrm{d} x\).
以上的 \(C\) 为常数.
备注
一般地, 可以把 \(\mathrm{d} x\) 变形, 将整个表示式变成基本初等函数的微分. 例如第 (6) 题:
求下列近似值:
(2). \(e^{1.01}\).
由于 \(e^x\) 在 \(x = 1\) 处的导数为 \(e^x\), 在 \(x = 1\) 附近有 \(e^{x + \Delta x} \approx e^x + e^x \cdot \Delta x\), 那么 \(e^{1.01} \approx e^1 + e^1 \cdot 0.01 \approx 2.71828 + 2.71828 \cdot 0.01 = 2.74546\).
当 \(x\) 很小时, 证明近似公式:
(2). \(\ln (1 + \sin x) \approx x\).
由于 \(\ln (1 + \sin x)\) 在 \(x = 0\) 处的值为 \(0\), 导数为 \(\left.\dfrac{\cos x}{1 + \sin x}\right|_{x = 0} = 1\), 所以在 \(x = 0\) 附近有 \(\ln (1 + \sin x) \approx 0 + 1 \cdot x = x\).
已知单摆的运动规律为 \(y = 2\pi \sqrt{\dfrac{x}{g}}\), 其中 \(y\) 是运动周期, \(g\) 为重力加速度, \(x\) 为摆长. 如果摆长增加 \(1\%\), 单摆的运动周期约增加多少?
单摆运动周期 \(y = 2\pi \sqrt{\dfrac{x}{g}}\) 关于摆长 \(x\) 的导数为 \(\dfrac{\pi}{\sqrt{g x}}\), 那么当摆长增加 \(1\%\) 时, 单摆的运动周期增加约 \(\dfrac{\pi}{\sqrt{g x}} \cdot 0.01 x = \pi \sqrt{\dfrac{x}{g}} \cdot 0.01 = \dfrac{y}{2} \cdot 0.01 = y \cdot 0.005\), 所以单摆的运动周期约 \(0.5\%\).
另解: 直接利用弹性函数, 当 \(x\) 增加 \(1\%\) 时, \(y\) 增加比例为
§2.6 微分中值定理#
验证函数 \(f(x) = x \sqrt{1 - x^2}\) 在 \([-1, 1]\) 满足罗尔定理.
(1). \(f(x) = x \sqrt{1 - x^2}\) 是初等函数, 在定义区间 \([-1, 1]\) 上连续.
(2). \(f'(x) = \sqrt{1 - x^2} - \dfrac{x^2}{\sqrt{1 - x^2}}\), 其在开区间 \((-1, 1)\) 内有定义, 所以 \(f(x)\) 在开区间 \((-1, 1)\) 内可导.
(3). \(f(-1) = f(1) = 0\).
设 \(f(x)\) 在 \([a, b]\) 连续可微, 在 \((a, b)\) 二阶可微, 且 \(f(a) = f(b) = f'(a) = 0\), 证明 \(f''(x) = 0\) 在 \((a, b)\) 内至少有一个根.
由于 \(f(a) = f(b) = 0\), 所以根据罗尔定理, 存在 \(\xi \in (a, b)\) 使得 \(f'(\xi) = 0\).
考察函数 \(f'(x)\), 它在闭区间 \([a, \xi]\) 上连续, 在开区间 \((a, \xi)\) 内可导, 且 \(f'(a) = f'(\xi) = 0\), 所以根据罗尔定理, 存在 \(\eta \in (a, \xi)\) 使得 \(f''(\eta) = 0\).
注意: 这题用了两次罗尔定理.
已知 \(c_0 + \dfrac{c_1}{2} + \cdots + \dfrac{c_n}{n + 1} = 0\), 证明 \(p(x) = c_0 + c_1 x + \cdots + c_n x^n = 0\) 至少有一正实根.
考察函数 \(f(x) = c_0 x + \dfrac{c_1}{2} x^2 + \cdots + \dfrac{c_n}{n + 1} x^{n + 1}\), 它是一个多项式, 因此在闭区间 \([0, 1]\) 上连续, 在开区间 \((0, 1)\) 内可导, 而且 \(f(0) = f(1) = 0\), 所以根据罗尔定理, 存在 \(\xi \in (0, 1)\) 使得 \(0 = f'(\xi) = c_0 + c_1 \xi + \cdots + c_n \xi^n\), 即 \(p(\xi) = 0\). 因此, \(p(x)\) 至少有一正实根 \(\xi\).
求证 \(\arcsin x + \arccos x \equiv \dfrac{\pi}{2} (\lvert x \rvert \leqslant 1)\).
考虑函数 \(f(x) = \arcsin x + \arccos x, \lvert x \rvert \leqslant 1\). 它的导数为 \(f'(x) = \dfrac{1}{\sqrt{1 - x^2}} - \dfrac{1}{\sqrt{1 - x^2}} = 0\), 所以 \(f(x)\) 在闭区间 \([-1, 1]\) 上是常数函数. 易知 \(f(0) = \dfrac{\pi}{2}\), 所以 \(f(x) \equiv \dfrac{\pi}{2}\).
证明: 当 \(a > b > 0\) 时, \(\dfrac{a - b}{a} < \ln \dfrac{a}{b} < \dfrac{a - b}{b}\).
考虑函数 \(f(x) = \ln x, x > 0\). 它的导数为 \(f'(x) = \dfrac{1}{x}\). 对 函数 \(f(x)\) 在区间 \([b, a]\) 上应用拉格朗日中值定理, 存在 \(\xi \in (b, a)\) 使得
所以
设函数 \(f(x)\) 在区间 \([a, b]\) 上连续, 在 \((a, b)\) 内可导, 且有 \(f(a) = f(b) = 0\). 利用 \(g(x) = e^{-x} f(x)\) 证明存在 \(\xi \in (a, b)\) 使得 \(f(\xi) - f'(\xi) = 0\).
由于函数 \(f(x)\) 在区间 \([a, b]\) 上连续, 在 \((a, b)\) 内可导, 那么函数 \(g(x) = e^{-x} f(x)\) 也在区间 \([a, b]\) 上连续, 在 \((a, b)\) 内可导, 而且 \(g(a) = g(b) = 0\). 根据罗尔定理, 存在 \(\xi \in (a, b)\) 使得 \(g'(\xi) = e^{-\xi}(f'(\xi) - f(\xi)) = 0\), 即有 \(f(\xi) - f'(\xi) = 0\).
求证: 设 \(f(x)\) 在 \([a, b] (b > a > 0)\) 上连续, 在 \((a, b)\) 内可导, 则存在 \(\xi \in (a, b)\) 使得
\[f(b) - f(a) = \xi f'(\xi) \ln \dfrac{b}{a}.\]
考虑函数 \(g(u) = f(e^{u})\). 由于 \(f(x)\) 在 \([a, b] (b > a > 0)\) 上连续, 在 \((a, b)\) 内可导, 那么函数 \(g(u)\) 在 \([\ln a, \ln b]\) 上连续, 在 \((\ln a, \ln b)\) 内可导. 那么根据拉格朗日中值定理, 存在 \(\eta \in (\ln a, \ln b)\) 使得
令 \(\xi = e^{\eta}\), 那么 \(\xi \in (a, b)\), 且
§2.7 洛必达法则#
应用洛必达法则求下列 \(\dfrac{0}{0}\) 或 \(\dfrac{\infty}{\infty}\) 型未定式的极限:
(2). \(\lim\limits_{x \to 0} \dfrac{1 - \cos x^2}{x^3 \sin x}\);
(4). \(\lim\limits_{x \to 0} \dfrac{\tan x - x}{x - \sin x}\);
(6). \(\lim\limits_{x \to 0} \dfrac{e^{-2x} - e^{-5x}}{x}\);
(8). \(\lim\limits_{x \to \frac{\pi}{6}} \dfrac{1 - 2\sin x}{\cos 3x}\);
(10). \(\lim\limits_{x \to +\infty} \dfrac{x^b}{e^{ax}} ~~ (a, b > 0)\);
(12). \(\lim\limits_{x \to 0^+} \dfrac{\ln x}{\cot x}\).
(2).
(4).
(6).
(8).
(10). 若 \(b > 0\) 为正整数, 那么
若 \(b > 0\) 不是正整数, 那么
(12).
应用洛必达法则求下列极限:
(1). \(\lim\limits_{x \to \pi} (\pi - x) \tan \dfrac{x}{2}\);
(3). \(\lim\limits_{x \to 0^+} \sin x \ln x\);
(5). \(\lim\limits_{x \to 1} \left(\dfrac{1}{\ln x} - \dfrac{1}{x - 1} \right)\);
(7). \(\lim\limits_{x \to +\infty} \left( \sqrt[3]{x^3 + 3x^2} - \sqrt{x^2 - 2x} \right)\).
(9). \(\lim\limits_{x \to 1} x^{\frac{1}{1-x}}\);
(11). \(\lim\limits_{x \to 0^+} \left( \ln \dfrac{1}{x} \right)^x\).
(1).
(3).
(5).
(7).
(9). 因为
所以 \(\lim\limits_{x \to 1} x^{\frac{1}{1-x}} = e^{-1}\).
(11). 因为
所以 \(\lim\limits_{x \to 0^+} \left( \ln \dfrac{1}{x} \right)^x = e^0 = 1\).
求 \(\lim\limits_{x \to 0} \dfrac{x^2 \sin \dfrac{1}{x}}{\sin x}\) 极限, 并验证计算时不能应用洛必达法则.
\(\lim\limits_{x \to 0} \dfrac{x^2 \sin \dfrac{1}{x}}{\sin x} = \lim\limits_{x \to 0} \dfrac{x}{\sin x} \cdot \left( x \sin \dfrac{1}{x} \right)\). 由于 \(\lim\limits_{x \to 0} \dfrac{x}{\sin x} = 1\), \(\lim\limits_{x \to 0} x \sin \dfrac{1}{x} = 0\), 所以有
如果使用洛必达法则, 这是 \(\dfrac{0}{0}\) 型未定式, 那么有
上式分子 \(2x \sin \dfrac{1}{x} - \cos \dfrac{1}{x}\) 极限 (当 \(x \to 0\)) 不存在, 所以不能使用洛必达法则.
§2.8 泰勒公式#
求函数 \(f(x) = \dfrac{1}{3 - x}\) 在指定点 \(x_0 = 2\) 的泰勒展开式.
函数 \(f(x) = \dfrac{1}{3 - x} = -(x - 3)^{-1}\) 的 \(k\) 阶导函数为 \(f^{(k)}(x) = k! (x - 3)^{-k-1} = \dfrac{k!}{(3 - x)^{k+1}}\). 将 \(x_0 = 2\) 代入有
所以在点 \(x_0 = 2\) 处函数 \(f(x) = \dfrac{1}{3 - x}\) 的 \(n\) 阶泰勒展开式为
其中 \(R_n = \dfrac{f^{(n+1)}(\xi)}{(n+1)!} (x - x_0)^{n+1} = \dfrac{(n+1)!}{(3 - \xi)^{n+2}} (x - 2)^{n+1}\) 为拉格朗日余项, \(\xi\) 介于 \(x_0\) 和 \(x\) 之间.
另解:
由于 \(f(x) = \dfrac{1}{3 - x} = \dfrac{1}{1 - (x - 2)}\), 所以可以利用 \(\dfrac{1}{1 - t}\) 在 \(t = 0\) 附近的泰勒展开式
通过间接法求得 \(f(x)\) 带佩亚诺型余项的泰勒展开式为
将下面函数的麦克劳林展开式写出来:
(1). \(f(x) = e^{x^2}\);
(2). \(f(x) = \sin^2 x\);
(3). \(f(x) = \dfrac{x}{1 + x - 2x^2}\).
(1). 因为函数 \(g(x) = e^x\) 的泰勒展开前 \(n\) 项和为
所以函数 \(f(x) = e^{x^2}\) 的麦克劳林展开式为
(2). 因为函数 \(f(x) = \sin^2 x = \dfrac{1 - \cos 2x}{2}\) 的 \(k\) 阶导函数为 \(f^{(k)}(x) = -2^{k-1} \cos (2x + \dfrac{k\pi}{2})\), 所以 \(f(x)\) 的麦克劳林展开式为
(3). 因为函数 \(f(x) = \dfrac{x}{1 + x - 2x^2} = \dfrac{1}{3} \cdot \dfrac{3x}{(1 + 2x)(1 - x)} = \dfrac{1}{3} \cdot \dfrac{1}{1 - x} - \dfrac{1}{3} \cdot \dfrac{2}{1 + 2x}\), 又有
所以 \(f(x)\) 的麦克劳林展开式为
§2.9 函数的单调性与曲线的凹凸性#
备注
课本中定义的凹凸性与目前主流教材与科研文献中的凹凸性是正好相反的. 以下跟随课本, 凹指的是下凸, 凸指的是上凸.
确定下列函数的单调区间:
(2). \(y = \sqrt{2x - x^2}\);
(4). \(y = x^n e^{-x} \quad (n > 0, x \geqslant 0)\).
(2). \(y = \sqrt{2x - x^2}\) 的定义域为 \([0, 2]\), 导函数为 \(y' = \dfrac{1 - x}{\sqrt{2x - x^2}}\). 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = 1\). 当 \(0 \leqslant x \leqslant 1\) 时, \(y' = \dfrac{1 - x}{\sqrt{2x - x^2}} > 0\), 所以 \(y\) 在 \([0, 1]\) 上单调递增; 当 \(1 \leqslant x \leqslant 2\) 时, \(y' = \dfrac{1 - x}{\sqrt{2x - x^2}} < 0\), 所以 \(y\) 在 \([1, 2]\) 上单调递减.
(4). \(y = x^n e^{-x} \quad (n > 0, x \geqslant 0)\) 的导函数为 \(y' = x^{n-1} e^{-x} (n - x)\). 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = n\). 当 \(0 \leqslant x \leqslant n\) 时, \(y' = x^{n-1} e^{-x} (n - x) > 0\), 所以 \(y\) 在 \([0, n]\) 上单调递增; 当 \(n \leqslant x\) 时, \(y' = x^{n-1} e^{-x} (n - x) < 0\), 所以 \(y\) 在 \([n, +\infty)\) 上单调递减.
应用函数的单调性证明下列不等式:
(1). \(2 \sqrt{x} > 3 - \dfrac{1}{x}, \quad x > 1\);
(3). \(\dfrac{2}{\pi} x < \sin x < x, \quad 0 < x < \dfrac{\pi}{2}\).
(1). 令 \(f(x) = 2 \sqrt{x} - (3 - \dfrac{1}{x})\), 那么当 \(x \geqslant 1`时有 :math:`f'(x) = \dfrac{1}{\sqrt{x}} + \dfrac{1}{x^2} > 0\), 所以 \(f(x)\) 在 \([1, +\infty)\) 上单调递增, 故 \(f(x) > f(1) = 0\) 对一切 \(x > 1\) 成立.
(3). 令 \(f(x) = \sin x - \dfrac{2}{\pi} x\), 那么 \(f(x)\) 的导函数为 \(f'(x) = \cos x - \dfrac{2}{\pi}\). 令 \(f'(x) = 0\), 解得 \(x = \arccos \dfrac{2}{\pi}\). 在区间 \([0, \arccos \dfrac{2}{\pi})\) 上有 \(f'(x) > 0\), 所以 \(f(x)\) 在 \([0, \arccos \dfrac{2}{\pi}]\) 上单调递增, 从而有 \(f(x) > f(0) = 0\) 对一切 \(0 < x \leqslant \arccos \dfrac{2}{\pi}\) 成立. 在区间 \([\arccos \dfrac{2}{\pi}, \dfrac{\pi}{2})\) 上有 \(f'(x) < 0\), 所以 \(f(x)\) 在 \([\arccos \dfrac{2}{\pi}, \dfrac{\pi}{2}]\) 上单调递减, 从而有 \(f(x) > f(\dfrac{\pi}{2}) = 0\) 对一切 \(\arccos \dfrac{2}{\pi} \leqslant x < \dfrac{\pi}{2}\) 成立. 于是 \(f(x) > 0\) 对一切 \(0 < x < \dfrac{\pi}{2}\) 成立.
另一方面, 令 \(g(x) = x - \sin x\), 那么 \(g(x)\) 的导函数为 \(g'(x) = 1 - \cos x\). 在区间 \((0, \dfrac{\pi}{2})\) 上恒有 \(g'(x) > 0\), 所以 \(g(x)\) 在 \((0, \dfrac{\pi}{2})\) 上单调递增, 从而有 \(g(x) > g(0) = 0\) 对一切 \(0 < x < \dfrac{\pi}{2}\) 成立.
综上所述, \(\dfrac{2}{\pi} x < \sin x < x, \quad 0 < x < \dfrac{\pi}{2}\) 成立.
确定下列函数确定曲线的凹凸区间与拐点:
(3). \(y = (x^2 + 2x - 1) e^{-x}\).
\(y = (x^2 + 2x - 1) e^{-x}\) 的定义域为 \((-\infty, +\infty)\), 导函数以及二阶导函数分别为
令 \(y'' = 0\) 解得 \(x = -1, x = 3\), 相应函数值分别为 \(y(-1) = -2e, y(3) = 14e^{-3}\). 当 \(-\infty < x < -1\) 时, \(y'' > 0\), 所以曲线 在 \((-\infty, -1)\) 上是凹的;当 \(-1 < x < 3\) 时, \(y'' < 0\), 所以曲线 在 \((-1, 3)\) 上是凸的;当 \(3 < x < +\infty\) 时, \(y'' > 0\), 所以曲线 在 \((3, +\infty)\) 上是凹的. 相应地, 拐点为 \((-1, -2e), (3, 14e^{-3})\).
求参数 \(h > 0\), 使曲线 \(y = \dfrac{h}{\pi} e^{-h^2x^2}\) 在 \(x = \pm \sigma\) (\(\sigma > 0\) 为给定的常数) 处有拐点.
函数 \(y = \dfrac{h}{\sqrt{\pi}} e^{-h^2x^2}\) 的二阶导函数为 \(y'' = \dfrac{2h^3(2h^2x^2 - 1)}{\sqrt{\pi}} e^{-h^2x^2}\). 令 \(y'' = 0\) 解得 \(x = \pm \dfrac{1}{\sqrt{2} h}\). 在 \(x \in (-\infty, -\dfrac{1}{\sqrt{2} h})\) 时, \(y'' > 0\), 曲线 在 \((-\infty, -\dfrac{1}{\sqrt{2} h})\) 上是凹的;在 \(x \in (-\dfrac{1}{\sqrt{2} h}, \dfrac{1}{\sqrt{2} h})\) 时, \(y'' < 0\), 曲线 在 \((-\dfrac{1}{\sqrt{2} h}, \dfrac{1}{\sqrt{2} h})\) 上是凸的;在 \(x \in (\dfrac{1}{\sqrt{2} h}, +\infty)\) 时, \(y'' > 0\), 曲线 在 \((\dfrac{1}{\sqrt{2} h}, +\infty)\) 上是凹的. 因此, 当 \(h = \dfrac{1}{\sqrt{2} \sigma}\) 时, 曲线在 \(x = \pm \sigma\) 处有拐点.
证明: 若 \(f(x)\) 二阶可导, 且 \(f''(x) > 0, f(0) = 0\), 则 \(F(x) = \dfrac{f(x)}{x}\) 在 \((0, +\infty)\) 上单调递增.
函数 \(F(x) = \dfrac{f(x)}{x}\) 的导函数为 \(F'(x) = \dfrac{f'(x) x - f(x)}{x^2}\). 令 \(g(x) = f'(x) x - f(x)\), 那么
所以 \(g(x)\) 在 \((0, +\infty)\) 上单调递增, 从而有 \(g(x) > g(0) = 0\) 对一切 \(x > 0\) 成立. 因此 \(F'(x) > 0\) 对一切 \(x > 0\) 成立, 即知 \(F(x)\) 在 \((0, +\infty)\) 上单调递增.
§2.10 函数的极值与最大值最小值#
求下列函数的极值:
(1). \(y = 2x^3 - 3x^2 - 12x + 20\);
(3). \(y = 1 - (1 - x)^{\frac{2}{3}}\);
(5). \(y = x - \ln x\).
(1). 函数 \(y = 2x^3 - 3x^2 - 12x + 20\) 的导函数为 \(y' = 6x^2 - 6x - 12\). 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = -1, x = 2\). 函数 \(y = 2x^3 - 3x^2 - 12x + 20\) 的二阶导函数为 \(y'' = 12x - 6\). 当 \(x = -1\) 时, \(y'' = -18 < 0\), 所以 \(x = -1\) 为极大值点, 相应的极大值为 \(y(-1) = 27\); 当 \(x = 2\) 时, \(y'' = 18 > 0\), 所以 \(x = 2\) 为极小值点, 相应的极小值为 \(y(2) = 0\).
(3). 函数 \(y = 1 - (1 - x)^{\frac{2}{3}}\) 的导函数为 \(y' = \dfrac{2}{3} (1 - x)^{-\frac{1}{3}}\), 其在 \(x_0 = 1\) 处不存在. 在不可导点 \(x_0 = 1\) 的左侧 (即 \(x \in (-\infty, 1)\)) 有 \(y' > 0\); 在右侧 (即 \(x \in (1, +\infty)\)) 有 \(y' < 0\). 于是 \(x_0 = 1\) 为极大值点, 相应的极大值为 \(y(1) = 1\).
(5). 函数 \(y = x - \ln x\) 的导函数为 \(y' = 1 - \dfrac{1}{x}, x > 0\), 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = 1\). 函数 \(y = x - \ln x\) 的二阶导函数为 \(y'' = \dfrac{1}{x^2}\). 当 \(x = 1\) 时, \(y'' = 1 > 0\), 所以 \(x = 1\) 为极小值点, 相应的极小值为 \(y(1) = 1\).
设 \(f(x) = a \ln x + bx^2 + x\) 在 \(x_1 = 1, x_2 = 2\) 处有极值, 求 \(a, b\) 的值, 并确定是取得极大值还是极小值.
函数 \(f(x) = a \ln x + bx^2 + x\) 的定义域为 \((0, +\infty)\), 导函数为 \(f'(x) = \dfrac{a}{x} + 2bx + 1, x > 0\). 因为 \(x_1 = 1, x_2 = 2\) 是函数 \(f(x)\) 的极值点, 所以有 \(f'(x_1) = f'(x_2) = 0\), 即
解得 \(a = -\dfrac{2}{3}, b = -\dfrac{1}{6}\).那么函数 \(f(x) = -\dfrac{2}{3} \ln x - \dfrac{1}{6} x^2 + x\), 其二阶导函数为 \(f''(x) = \dfrac{2}{3x^2} - \dfrac{1}{3}\). 因为 \(f''(x_1) = \dfrac{1}{3} > 0\), 所以 \(x_1 = 1\) 为极小值点, 相应的极小值为 \(f(1) = \dfrac{5}{6}\); \(f''(x_2) = -\dfrac{1}{6} < 0\), 所以 \(x_2 = 2\) 为极大值点, 相应的极大值为 \(f(2) = \dfrac{4 - 2 \ln 2}{3}\).
设 \(f(x)\) 对应的曲线为区间 \(I\) 上的凹的, 证明: 若 \(x_0 \in I\) 为 \(f(x)\) 的极小值点, 则 \(x_0\) 为 \(f(x)\) 在 \(I\) 上的最小值点.
由于函数 \(f(x)\) 对应的曲线为区间 \(I\) 上的凹的, 所以在区间 \(I\) 上任取两点 \(x, y\) 有
特别地, 取 \(y = x_0, t = \frac{1}{2}\), 那么有
求下列函数在指定区间上的最大值最小值:
(3). \(y = \sqrt{x} \ln x, \quad (0, +\infty)\).
函数 \(y = \sqrt{x} \ln x\) 的导函数为 \(y' = \dfrac{1}{2 \sqrt{x}} \ln x + \dfrac{1}{\sqrt{x}}, x > 0\). 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = e^{-2}\). 函数 \(y = \sqrt{x} \ln x\) 的二阶导函数为 \(y'' = -\dfrac{\ln x}{4x\sqrt{x}} + \dfrac{1}{2x\sqrt{x}} - \dfrac{1}{2x\sqrt{x}} = -\dfrac{\ln x}{4x\sqrt{x}}\). 因为 \(y''(e^{-2}) = \dfrac{1}{2e^{-3}} > 0\), 所以 \(x = e^{-2}\) 为极小值点, 相应的极小值为 \(y(e^{-2}) = -\dfrac{2}{e}\). 这是唯一的极值点, 所以也是最小值点.
求内接于上半椭圆 \(\dfrac{x^2}{3^2} + \dfrac{y^2}{4^2} = 1, y \geqslant 0\) 的矩形的最大面积.
设矩形在第一象限的顶点为 \((x, y) = (3\cos t, 4\sin t), t \in (0, \dfrac{\pi}{2})\), 那么矩形的面积为 \(S = 24 \sin t \cos t = 12 \sin 2t\). 容易看出 \(S\) 在 \(t = \dfrac{\pi}{4}\), 即 \((x, y) = (\dfrac{3}{\sqrt{2}}, \dfrac{4}{\sqrt{2}})\) 处取得最大值 \(S = 12\).
§2.11 函数作图#
求下列曲线的渐近线:
(1). \(y = \dfrac{2x^3 - 3}{(x - 2)^2}\);
(2). \(y = \sqrt{4x^2 + 4x - 1}\);
(3). \(y = x + \ln x\);
(4). \(y = \dfrac{e^x + x^2}{e^x + 2x}\).
(1). 由于 \(\lim\limits_{x \to 2} \dfrac{2x^3 - 3}{(x - 2)^2} = +\infty\), 所以 \(x = 2\) 为 \(y = \dfrac{2x^3 - 3}{(x - 2)^2}\) 的垂直渐近线.
接下来求斜渐近线. 斜率
截距
所以 \(y = 2x + 8\) 为 \(y = \dfrac{2x^3 - 3}{(x - 2)^2}\) 的斜渐近线.
(2). 需要区分 \(x \to +\infty\) 和 \(x \to -\infty\) 两种情况. 当 \(x \to +\infty\) 时, 有斜率
截距
当 \(x \to -\infty\) 时, 有斜率
截距
所以 \(y = \sqrt{4x^2 + 4x - 1}\) 的斜渐近线有两条, 分别为 \(y = 2x + 1\) 和 \(y = -2x - 1\).
(3). 由于 \(\lim\limits_{x \to 0^+} \ln x = -\infty\), 所以 \(y = x + \ln x\) 的垂直渐近线为 \(x = 0\). 假设 \(y = x + \ln x\) 有斜渐近线, 那么斜率
截距
所以 \(y = x + \ln x\) 没有斜渐近线.
(4). 需要区分 \(x \to +\infty\) 和 \(x \to -\infty\) 两种情况. 当 \(x \to -\infty\) 时, 有斜率
截距
当 \(x \to +\infty\) 时, 有斜率
截距
所以 \(y = \dfrac{e^x + x^2}{e^x + 2x}\) 的斜渐近线有两条, 分别为 \(y = \dfrac{1}{2} x\) 和 \(y = 1\) (水平渐近线).
此外, 令 \(x_0\) 为 \(e^x + 2x = 0\) 的解, 那么
所以 \(y = \dfrac{e^x + x^2}{e^x + 2x}\) 的垂直渐近线为 \(x = x_0\).
讨论函数性质并作图:
(1). \(y = x^3 - x\);
(2). \(y = \dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} e^{-\frac{x^2}{2}}\);
(3). \(y = x e^x\).
(1). 函数 \(y = x^3 - x\) 的导函数为 \(y' = 3x^2 - 1\), 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = \pm \dfrac{1}{\sqrt{3}}\). 函数 \(y = x^3 - x\) 的二阶导函数为 \(y'' = 6x\). 当 \(x = -\dfrac{1}{\sqrt{3}}\) 时, \(y'' = -2\sqrt{3} < 0\), 所以 \(x = -\dfrac{1}{\sqrt{3}}\) 为极大值点, 相应的极大值为 \(y(-\dfrac{1}{\sqrt{3}}) = \dfrac{2}{3\sqrt{3}}\); 当 \(x = \dfrac{1}{\sqrt{3}}\) 时, \(y'' = 2\sqrt{3} > 0\), 所以 \(x = \dfrac{1}{\sqrt{3}}\) 为极小值点, 相应的极小值为 \(y(\dfrac{1}{\sqrt{3}}) = -\dfrac{2}{3\sqrt{3}}\).
在区间 \((-\infty, -\dfrac{1}{\sqrt{3}})\) 上有 \(y' > 0\), 所以曲线在 \((-\infty, -\dfrac{1}{\sqrt{3}})\) 上单调递增; 在区间 \((-\dfrac{1}{\sqrt{3}}, \dfrac{1}{\sqrt{3}})\) 上有 \(y' < 0\), 所以曲线在 \((-\dfrac{1}{\sqrt{3}}, \dfrac{1}{\sqrt{3}})\) 上单调递减; 在区间 \((\dfrac{1}{\sqrt{3}}, +\infty)\) 上有 \(y' > 0\), 所以曲线在 \((\dfrac{1}{\sqrt{3}}, +\infty)\) 上单调递增.
令 \(y'' = 0\) 解得 \(x = 0\), 相应的函数值为 \(y(0) = 0\). 当 \(x < 0\) 时, \(y'' < 0\), 曲线在 \((-\infty, 0)\) 上是凸的; 当 \(x > 0\) 时, \(y'' > 0\), 曲线在 \((0, +\infty)\) 上是凹的. 因此 \(x = 0\) 为拐点.
函数 \(y = x^3 - x\) 的图像
(2). 函数 \(y = \dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} e^{-\frac{x^2}{2}}\) 的导函数为 \(y' = -\dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} x e^{-\frac{x^2}{2}}\), 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = 0\). 函数 \(y = \dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} e^{-\frac{x^2}{2}}\) 的二阶导函数为 \(y'' = \dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} (x^2 - 1) e^{-\frac{x^2}{2}}\). 当 \(x = 0\) 时, \(y'' = -\dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} < 0\), 所以 \(x = 0\) 为极大值点, 相应的极大值为 \(y(0) = \dfrac{1}{\sqrt{2\pi}}\).
在区间 \((-\infty, 0)\) 上有 \(y' > 0\), 所以曲线在 \((-\infty, 0)\) 上单调递增;在区间 \((0, +\infty)\) 上有 \(y' < 0\), 所以曲线在 \((0, +\infty)\) 上单调递减.
令 \(y'' = 0\) 解得 \(x = \pm 1\). 当 \(x < -1\) 时, \(y'' > 0\), 曲线在 \((-\infty, -1)\) 上是凹的; 当 \(-1 < x < 1\) 时, \(y'' < 0\), 曲线在 \((-1, 1)\) 上是凸的;当 \(x > 1\) 时, \(y'' > 0\), 曲线在 \((1, +\infty)\) 上是凹的. 因此 \(x = \pm 1\) 为拐点.
函数 \(y = \dfrac{1}{\sqrt{2\pi}} e^{-\frac{x^2}{2}}\) 的图像
(3). 函数 \(y = x e^x\) 的导函数为 \(y' = (x + 1) e^x\), 令 \(y' = 0\) 解得 \(x = -1\). 函数 \(y = x e^x\) 的二阶导函数为 \(y'' = (x + 2) e^x\). 当 \(x = -1\) 时, \(y'' = e^{-1} > 0\), 所以 \(x = -1\) 为极小值点, 相应的极小值为 \(y(-1) = -\dfrac{1}{e}\).
在区间 \((-\infty, -1)\) 上有 \(y' < 0\), 所以曲线在 \((-\infty, -1)\) 上单调递减;在区间 \((-1, +\infty)\) 上有 \(y' > 0\), 所以曲线在 \((-1, +\infty)\) 上单调递增.
令 \(y'' = 0\) 解得 \(x = -2\). 当 \(x < -2\) 时, \(y'' < 0\), 曲线在 \((-\infty, -2)\) 上是凸的; 当 \(x > -2\) 时, \(y'' > 0\), 曲线在 \((-2, +\infty)\) 上是凹的. 因此 \(x = -2\) 为拐点.
函数 \(y = x e^x\) 的图像